Un, tahıl ve yem tozları ilk bakışta ciddi bir patlama tehlikesi gibi görünmeyebilir. Ancak ince haldeki organik tozlar havada belirli bir yoğunluğa ulaştığında, küçük bir kıvılcım veya sıcak yüzey dahi güçlü bir patlamaya neden olabilir.
Özellikle değirmenler, silolar, elevatörler, kırıcılar, karıştırıcılar, filtreler ve paketleme hatları; yanıcı tozun havaya karışabileceği kritik alanlardır.
Bu nedenle un ve yem fabrikalarında yalnızca yangın riskinin değil, toz patlaması riskinin de değerlendirilmesi ve gerekli durumlarda Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanması gerekir.
Un ve Tahıl Tozu Gerçekten Patlar mı?
Evet. Un, tahıl, nişasta, şeker ve yem hammaddeleri gibi organik maddeler ince toz haline geldiğinde yanıcı özellik gösterebilir.
Tozun havada askıda kalması ve uygun yoğunluğa ulaşması durumunda bir tutuşturucu kaynakla karşılaşması, hızlı yanmaya ve basınç artışına neden olabilir. Kapalı ekipmanlarda veya sınırlı alanlarda oluşan bu basınç, ekipmanın parçalanmasına ve patlamanın tesisin diğer bölümlerine yayılmasına yol açabilir.
İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu HSE, un gibi toz halindeki gıda maddelerinin yangın ve patlama tehlikesi oluşturabileceğini özellikle belirtmektedir. HSE’nin gıda sektöründe toz patlamalarını önleme rehberi incelenebilir.
Toz Patlaması Nasıl Meydana Gelir?
Bir toz patlamasının meydana gelmesi için genel olarak beş unsurun bir araya gelmesi gerekir:
-
Yanıcı özellikte toz
-
Havada yeterli oksijen
-
Tozun havada askıda kalması
-
Etkili bir tutuşturucu kaynak
-
Patlama basıncını artırabilecek kapalı veya sınırlı bir ortam
Bu unsurlar “toz patlaması beşgeni” olarak ifade edilir.
Un ve yem fabrikalarında yanıcı toz ile oksijen genellikle zaten bulunmaktadır. Kritik olan; tozun havada uygun yoğunluğa ulaşması, bir ekipman veya yapı içerisinde hapsolması ve tutuşturucu kaynakla karşılaşmasıdır.
Birincil ve İkincil Toz Patlaması Nedir?
Toz patlamalarının en tehlikeli özelliklerinden biri, ilk patlamanın daha büyük bir ikinci patlamayı tetikleyebilmesidir.
Birincil patlama
İlk patlama genellikle filtre, silo, elevatör, kırıcı, değirmen veya pnömatik taşıma hattı gibi kapalı bir ekipmanın içerisinde meydana gelir.
İkincil patlama
Birincil patlamanın oluşturduğu basınç dalgası; zemin, makine, kablo tavası, boru veya yapı elemanları üzerinde birikmiş tozu havaya kaldırabilir. Havaya karışan bu toz yeniden tutuştuğunda çok daha geniş bir alanı etkileyen ikincil patlama meydana gelebilir.
Bu nedenle yalnızca üretim makinelerinin içinin değil, işletmenin genel temizlik düzeninin ve yüzeylerdeki toz birikiminin de değerlendirilmesi gerekir.
Un ve Yem Fabrikalarında Riskli Alanlar Nerelerdir?
Her tesisin proses yapısı farklı olmakla birlikte, toz patlaması açısından değerlendirilmesi gereken başlıca alanlar şunlardır:
-
Hammadde kabul ve boşaltma çukurları
-
Tahıl ve yem siloları
-
Kovalı elevatörler
-
Konveyör ve helezon sistemleri
-
Kırıcı ve değirmenler
-
Elekler ve separatörler
-
Karıştırıcılar ve mikserler
-
Pnömatik taşıma hatları
-
Siklonlar
-
Toz toplama sistemleri
-
Torbalı ve kartuşlu filtreler
-
Paketleme ve torbalama üniteleri
-
Ürün yükleme ve boşaltma noktaları
-
Hammadde ve ürün depoları
-
Yem katkı maddelerinin kullanıldığı bölümler
-
Bakım ve kaynak çalışmalarının yapıldığı alanlar
Bu alanların tamamının otomatik olarak patlayıcı bölge kabul edilmesi doğru değildir. Tozun açığa çıkma sıklığı, miktarı, havalandırma koşulları ve tozun ortamda kalma süresi birlikte değerlendirilmelidir.
Toz Patlamasını Hangi Kaynaklar Tetikleyebilir?
Un ve yem fabrikalarında oluşabilecek başlıca tutuşturucu kaynaklar şunlardır:
-
Aşırı ısınmış rulman ve yataklar
-
Kayma veya sürtünme yapan konveyör bantları
-
Elektrik motorları ve elektrik panoları
-
Statik elektrik boşalmaları
-
Topraklaması yapılmamış ekipmanlar
-
Kaynak, kesme ve taşlama çalışmaları
-
Sıcak yüzeyler
-
Mekanik darbe ve sürtünme
-
Sigara ve açık alev
-
Ekipman içerisine giren metal parçalar
-
Aşırı ısınmış ürün veya kor halindeki malzeme
-
Uygun olmayan elektrikli temizlik ekipmanları
Amerika Birleşik Devletleri İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi OSHA; sıcak rulmanlar, aşırı ısınan motorlar, hizası bozulmuş konveyör bantları ve kaynak işlemlerini tahıl tozu patlamalarında başlıca tutuşturucu kaynaklar arasında göstermektedir. OSHA tahıl işleme güvenliği rehberi incelenebilir.
Un ve Yem Fabrikalarında PKD Zorunlu mudur?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında çıkarılan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerlerinde uygulanır.
Un, tahıl veya yem tozunun üretim, taşıma, depolama ve paketleme sırasında havada patlayıcı ortam oluşturma ihtimali bulunuyorsa işverenin Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlaması gerekir.
Yönetmeliğin 10’uncu maddesine göre Patlamadan Korunma Dokümanında özellikle;
-
Patlama riskinin belirlendiği ve değerlendirildiği,
-
Alınması gereken önlemlerin belirlendiği,
-
Tehlikeli alanların sınıflandırıldığı,
-
İş ekipmanlarının güvenli kullanım ve bakım şartlarının sağlandığı,
-
Kullanılan ekipmanların bulundukları alana uygun olduğu
gösterilmelidir.
İlgili yönetmeliğin tam metnine Resmî Gazete üzerinden ulaşılabilir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayımlanan çalışmalarda da un tozunun yanıcı ve patlayıcı özelliğine dikkat çekilmiş; uygun havalandırma, topraklanmış vakumlu temizlik sistemleri ve Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanması önerilmiştir. Bakanlığın ilgili çalışması incelenebilir.
Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 Nedir?
Yanıcı toz bulunan işletmelerde tehlikeli alanlar, patlayıcı toz bulutunun oluşma sıklığına ve ortamda kalma süresine göre sınıflandırılır.
Zone 20
Havada yanıcı toz bulutunun sürekli, uzun süreli veya sık olarak bulunduğu alanlardır.
Zone 21
Normal çalışma sırasında havada yanıcı toz bulutunun zaman zaman oluşma ihtimali bulunan alanlardır.
Zone 22
Normal çalışma sırasında patlayıcı toz bulutu oluşması beklenmeyen; oluşması halinde ise yalnızca kısa süre devam eden alanlardır.
Silo, filtre, elevatör, değirmen, boşaltma noktası ve paketleme ünitesi gibi bölümlerin Zone sınıfı saha koşullarına ve proses özelliklerine göre belirlenmelidir. Her ekipman için aynı Zone sınıfının kullanılması doğru değildir.
Zone sınıflandırması sonucunda, bu alanlarda kullanılacak elektrikli ve mekanik ekipmanların belirlenen bölgeye uygunluğu kontrol edilmelidir.
PKD Çalışmasında Neler İncelenir?
Un ve yem fabrikalarına yönelik Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanırken genel olarak şu çalışmalar gerçekleştirilir:
-
Üretim prosesinin incelenmesi
-
Kullanılan hammaddelerin ve katkı maddelerinin belirlenmesi
-
Yanıcı toz özelliklerinin değerlendirilmesi
-
Tozun açığa çıkabileceği noktaların belirlenmesi
-
Silo, elevatör, filtre ve taşıma sistemlerinin incelenmesi
-
Toz bulutu oluşma ihtimalinin değerlendirilmesi
-
Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 sınıflandırması
-
Zone yerleşim planlarının hazırlanması
-
Elektrikli ve mekanik tutuşturucu kaynakların belirlenmesi
-
Statik elektrik ve topraklama tedbirlerinin incelenmesi
-
Motor, rulman ve konveyör sistemlerinin değerlendirilmesi
-
Toz toplama ve havalandırma sistemlerinin kontrolü
-
Elektrikli ekipmanların Zone uygunluğunun değerlendirilmesi
-
Yangın ve patlamanın yayılma ihtimalinin incelenmesi
-
Patlama tahliye, bastırma ve izolasyon sistemlerinin değerlendirilmesi
-
Bakım, temizlik ve sıcak çalışma prosedürlerinin incelenmesi
-
Teknik ve organizasyonel önlemlerin belirlenmesi
Gerekli durumlarda tozun patlayıcılık özelliklerinin belirlenmesi için mevcut teknik verilerden veya uygun laboratuvar testlerinden yararlanılması gerekebilir.
Toz Patlamasına Karşı Hangi Önlemler Alınabilir?
Alınacak önlemler işletmenin prosesine ve Zone sınıflandırmasına göre belirlenmelidir. Başlıca uygulamalar şunlardır:
-
Toz çıkışının kaynağında önlenmesi
-
Kapalı taşıma ve aktarma sistemlerinin kullanılması
-
Etkili lokal havalandırma kurulması
-
Toz toplama sistemlerinin düzenli kontrol edilmesi
-
Yüzeylerde tehlikeli toz birikiminin önlenmesi
-
Basınçlı havayla temizlik yapılmaması
-
Uygun ve topraklaması yapılmış endüstriyel vakum sistemlerinin kullanılması
-
Ekipmanların eşpotansiyel kuşaklama ve topraklamasının sağlanması
-
Rulman sıcaklıklarının takip edilmesi
-
Konveyörlerde kayma ve hizalama kontrollerinin yapılması
-
Sıcak çalışma izin sisteminin uygulanması
-
Zone alanlarına uygun elektrikli ve mekanik ekipman kullanılması
-
Gereken ekipmanlarda patlama tahliye veya bastırma sistemlerinin kurulması
-
Patlamanın diğer ekipmanlara yayılmasını önleyecek izolasyon tedbirlerinin alınması
-
Çalışanlara toz patlaması ve güvenli çalışma eğitimi verilmesi
-
Bakım ve kontrol kayıtlarının düzenli tutulması
Patlama tahliye, bastırma ve izolasyon sistemleri standart çözümler olarak uygulanmamalı; ekipmanın özelliklerine ve mühendislik hesaplarına göre projelendirilmelidir.
Sadece Temizlik Yapılması Yeterli midir?
Hayır. Düzenli temizlik, ikincil toz patlamasının önlenmesi açısından çok önemlidir ancak tek başına yeterli değildir.
Temizlik çalışmalarıyla birlikte;
-
Tozun kaynağında kontrolü,
-
Toz toplama sistemlerinin yeterliliği,
-
Tutuşturucu kaynakların önlenmesi,
-
Zone sınıflandırması,
-
Ekipman uygunluğu,
-
Topraklama,
-
Patlamanın etkilerini azaltacak teknik sistemler
birlikte değerlendirilmelidir.
Ayrıca sıradan elektrikli süpürgeler veya basınçlı hava kullanılması, tozun yeniden havaya karışmasına ya da yeni bir tutuşturucu kaynak oluşmasına neden olabilir.
Genel Risk Değerlendirmesi PKD Yerine Geçer mi?
Genel risk değerlendirmesinde “un tozu yangın ve patlama riski oluşturabilir” ifadesinin bulunması, Patlamadan Korunma Dokümanı yerine geçmez.
PKD; tehlikeli alanların sınıflandırılması, patlayıcı atmosferin oluşma ihtimali, tutuşturucu kaynaklar, ekipman uygunluğu ve patlamanın etkilerini azaltacak tedbirler bakımından daha ayrıntılı ve teknik bir çalışmadır.
Bu nedenle patlayıcı toz ortamı oluşabilecek un ve yem fabrikalarında genel risk değerlendirmesi ile PKD birlikte ve birbiriyle uyumlu şekilde hazırlanmalıdır.
PKD Ne Zaman Güncellenmelidir?
Un ve yem fabrikalarında aşağıdaki değişiklikler yapıldığında PKD yeniden gözden geçirilmelidir:
-
Yeni silo veya depo eklenmesi
-
Üretim kapasitesinin artırılması
-
Yeni değirmen, kırıcı veya karıştırıcı kurulması
-
Filtre ve toz toplama sisteminin değiştirilmesi
-
Yeni paketleme hattı kurulması
-
Pnömatik taşıma sisteminin değiştirilmesi
-
Yeni hammadde veya katkı maddesi kullanılması
-
Ekipman yerleşiminin değiştirilmesi
-
Patlama, yangın veya ramak kala olay yaşanması
-
Zone alanlarını etkileyen tadilat yapılması
Dokümanın işletmenin güncel proses ve ekipman durumunu yansıtması gerekir.
İşletmenizde Toz Patlaması Riski Bulunuyor mu?
Un, yem, tahıl, nişasta veya benzeri tozlu ürünlerin üretildiği, taşındığı, depolandığı ya da paketlendiği işletmelerde toz patlaması riski ihmal edilmemelidir.
ONOVA olarak un ve yem fabrikalarında;
-
Patlayıcı toz risklerinin belirlenmesi,
-
Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 sınıflandırması,
-
Zone planlarının hazırlanması,
-
Tutuşturucu kaynakların değerlendirilmesi,
-
Elektrikli ve mekanik ekipman uygunluklarının incelenmesi,
-
Patlamadan Korunma Dokümanının hazırlanması
konularında işletmeye özel teknik çalışma gerçekleştiriyoruz.
İşletmenizde Patlamadan Korunma Dokümanı gerekip gerekmediğini öğrenmek ve ücretsiz ön değerlendirme almak için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kesin kapsam ve gereklilik, işletmenin prosesleri ve saha koşulları incelenerek belirlenmelidir.